बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालबाट जोगाउन समय सीमा मात्र पर्याप्त नभएको विज्ञहरूको चेतावनी

काठमाडौं । बालबालिकालाई सामाजिक सञ्जालका सम्भावित नकारात्मक प्रभावबाट जोगाउन प्रयोग गर्ने उमेर र समय सीमा तोक्नु मात्र पर्याप्त नहुने विज्ञहरूले बताएका छन् । सामाजिक सञ्जालका प्रविधिले बालबालिकालाई कस्तो सामग्री पटक–पटक देखाइरहेको छ र उनीहरूलाई त्यही सामग्रीतर्फ किन आकर्षित गरिरहेको छ भन्ने विषयलाई मुख्य रूपमा सम्बोधन गर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ ।

मेटाले बालबालिका तथा किशोरकिशोरीको मानसिक स्वास्थ्यमा सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई लिएर अमेरिकी राज्यहरूसँग कानुनी विवादबीच सम्झौता गरेपछि विज्ञहरूले यस विषयमा थप प्रश्न उठाएका छन् । सम्झौताअनुसार मेटाले १८ अर्ब डलरसम्म भुक्तानी गर्नेछ । साथै, अमेरिकामा १८ वर्षभन्दा कम उमेरका फेसबुक र इन्स्टाग्राम प्रयोगकर्ताका लागि दैनिक अधिकतम दुई घण्टा प्रयोग गर्न पाउने व्यवस्था तथा राति १२ बजेदेखि बिहान ६ बजेसम्म प्रयोगमा रोक लगाइनेछ ।

प्रकृतिमा प्रकाशित एक प्रतिवेदनअनुसार पश्चिमी अस्ट्रेलिया विश्वविद्यालयकी मनोवैज्ञानिक क्याथरिन मोडकीले बालबालिकाको सुरक्षाको केन्द्रमा उनीहरूले बारम्बार देख्ने सामग्री निर्धारण गर्ने प्रविधिलाई राख्नुपर्ने बताएकी छन् । सम्झौताअनुसार मेटाले १८ वर्षभन्दा कम उमेरका प्रयोगकर्तालाई लक्षित सामग्री देखाउने प्रविधि बन्द गर्ने विकल्प दिनेछ। तर, प्रारम्भिक रूपमा भने उक्त प्रविधि सक्रिय नै रहनेछ ।

अस्ट्रेलियाले गत डिसेम्बरमा १६ वर्षभन्दा कम उमेरका बालबालिकाका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रयोगमा रोक लगाएको थियो। त्यसको तीन महिनापछि करिब ९ सय अभिभावकबीच गरिएको सर्वेक्षणमा झन्डै ७० प्रतिशतले आफ्ना बालबालिकाको कुनै न कुनै प्रमुख सामाजिक सञ्जालमा अझै खाता रहेको बताएका थिए ।

मिनेसोटा विश्वविद्यालयको तथ्यांकअनुसार करिब एकतिहाइ बालबालिकाले सामाजिक सञ्जालमा आफ्नो उमेर गलत राखेको बताएका छन् । विज्ञहरूका अनुसार किशोरकिशोरीले उमेर प्रमाणीकरणबाट बच्ने उपाय खोज्न सक्ने भएकाले एउटा सामाजिक सञ्जालमा लगाइएको प्रतिबन्धपछि उनीहरू अन्य सामाजिक सञ्जालतर्फ जान सक्ने सम्भावना पनि रहन्छ ।

मेटाले किशोरकिशोरीका लागि अनुहार तथा शारीरिक स्वरूपमा अत्यधिक परिवर्तन गर्ने केही सौन्दर्य प्रभावमा समेत रोक लगाउने भएको छ । तर, विज्ञहरूका अनुसार बालबालिकाले यस्ता प्रभाव आफैं प्रयोग गर्ने मात्र नभई अरूले प्रयोग गरेका सामग्री पनि हेर्ने भएकाले त्यसलाई हटाउँदैमा शरीर र रूपरङ्गप्रति सामाजिक सञ्जालले सिर्जना गर्ने दबाबको असर अन्त्य नहुने देखिन्छ ।

विज्ञहरूका अनुसार समस्याको मुख्य कारण सामाजिक सञ्जालको व्यापारिक ढाँचामा पनि जोडिएको छ। सामाजिक सञ्जाल कम्पनीहरूको आम्दानी प्रयोगकर्तालाई लामो समयसम्म आफ्नो प्लेटफर्ममा राख्ने र उनीहरूको सहभागिता बढाउने कुरासँग जोडिएको हुन्छ । प्रयोगकर्ताको सहभागिता बढ्दा विज्ञापनको अवसर र आम्दानी पनि बढ्ने भएकाले कम्पनीहरूले प्रयोगकर्तालाई बढी समयसम्म आकर्षित गर्ने सामग्री प्रस्तुत गर्ने गर्छन् ।

त्यसैले विज्ञहरूले सामाजिक सञ्जालका प्रविधिको स्वतन्त्र सुरक्षा परीक्षण, सामग्री छनोट गर्ने प्रणालीमा पारदर्शिता तथा बालबालिकाका लागि सुरक्षित व्यवस्था सुरुदेखि नै लागू हुने प्रणाली बनाउनुपर्ने माग गरेका छन् । उनीहरूका अनुसार बालबालिकाको सामाजिक सञ्जाल प्रयोगको समय घटाउनु आवश्यक भए पनि उनीहरूले त्यहाँ के हेरिरहेका छन् र किन त्यस्तो सामग्रीतर्फ आकर्षित भइरहेका छन् भन्ने विषयलाई बेवास्ता गरेर समस्या समाधान गर्न नसकिने देखिन्छ ।