माओको निधनको ५० वर्षपछि चीनका युवामा फेरि माओको प्रभाव: राजनीतिक, आर्थिक र सांस्कृतिक परिवर्तनलाई कसरी हेर्दैछन् नयाँ पुस्ता ?

रोजगारी, शिक्षा र भविष्यको सुरक्षाबारे बढ्दो चिन्ताबीच चीनका केही युवा माओका लेखन र विचारतर्फ फर्किन थाले

बेइजिङ — चीनका पूर्वनेता माओ त्सेतुङको निधन भएको पाँच दशक पुग्न लाग्दा उनका लेख, भाषण र राजनीतिक विचार चीनको युवा पुस्ताको एउटा हिस्सामाझ फेरि चर्चामा आउन थालेका छन् । पछिल्लो समय आर्थिक अनिश्चितता, रोजगारीको प्रतिस्पर्धा र कार्यस्थलको दबाबबीच केही युवा माओका पुराना लेखन तथा विचारलाई नयाँ सन्दर्भमा पढ्न थालेका हुन् ।

सन् १९७६ मा निधन भएका माओ सन् १९४९ मा जनवादी गणतन्त्र चीन स्थापना भएपछि देशको नेतृत्वमा पुगेका थिए । उनले १९४९ देखि १९५९ सम्म राष्ट्राध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालेका थिए भने चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका सर्वोच्च नेता तथा देशको प्रमुख राजनीतिक शक्तिका रूपमा भने १९७६ सम्म प्रभाव कायम राखे ।

माओको नेतृत्वमा चीनले ठूलो राजनीतिक तथा सामाजिक रूपान्तरणको बाटो समातेको थियो । भूमि सुधार, सामूहिक कृषि र तीव्र औद्योगिकीकरणको प्रयासदेखि ‘ग्रेट लिप फर्वार्ड’ र ‘सांस्कृतिक क्रान्ति’सम्म उनका नीतिले चीनको आधुनिक इतिहासमा गहिरो प्रभाव पारे । यीमध्ये कतिपय अभियानले ठूलो मानवीय तथा आर्थिक क्षति निम्त्याएको भन्दै इतिहासकारहरूबीच लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको छ ।

तर अहिलेको युवा पुस्तामा माओप्रति देखिएको चासोलाई उनको सम्पूर्ण राजनीतिक व्यवस्थाको समर्थनका रूपमा मात्र बुझिएको छैन । केही युवाका लागि उनका लेखन इतिहासको अध्ययन गर्ने माध्यम बनेका छन् भने केहीले आर्थिक तथा सामाजिक कठिनाइका बीच संघर्ष, आत्मनिर्भरता र सामूहिक प्रयासजस्ता विषयमा माओका विचारलाई नयाँ ढंगले पढिरहेका छन् ।

आर्थिक दबाबबीच बदलिँदो युवा सोच

चीनले पछिल्ला दशकमा तीव्र आर्थिक विकास गर्दै विश्वकै प्रमुख अर्थतन्त्रका रूपमा आफ्नो स्थान बलियो बनाएको छ । उद्योग, व्यापार, पूर्वाधार र प्रविधिमा भएको विस्तारले करोडौँ मानिसको जीवनस्तरमा परिवर्तन ल्याएको छ । तर समग्र आर्थिक शक्ति विस्तार हुँदै गए पनि त्यसको अनुभव सबै पुस्ताले एउटै रूपमा गरिरहेका छैनन् । विशेषगरी विश्वविद्यालयबाट अध्ययन पूरा गरेका युवाका लागि उपयुक्त रोजगारी, स्थिर आम्दानी र भविष्यको आर्थिक सुरक्षा महत्वपूर्ण चिन्ताका विषय बनेका छन् ।

उच्च शिक्षा हासिल गर्ने युवाको संख्या बढ्दै गएसँगै श्रम बजारमा प्रतिस्पर्धा पनि बढेको छ । राम्रो जागिरका लागि आवश्यक योग्यता, सीप र अनुभव हासिल गर्नुपर्ने दबाबले युवाको करियर छनोटलाई थप कठिन बनाएको छ । यससँगै आवासको लागत र शहरी जीवनको खर्चले पनि आर्थिक सुरक्षाको प्रश्नलाई महत्वपूर्ण बनाएको छ ।

यही पृष्ठभूमिमा केही युवाले परम्परागत रूपमा सफल जीवनको मानक मानिँदै आएको उच्च आम्दानी, प्रतिष्ठित जागिर र भौतिक उपलब्धिमाथि पनि प्रश्न उठाउन थालेका छन् । उनीहरू जीवनको उद्देश्य, सामाजिक समानता र व्यक्तिगत सन्तुष्टिबारे वैकल्पिक विचार खोजिरहेका छन् ।

माओका विचार किन फेरि चर्चामा ?

माओका लेखनमा संघर्ष, आत्मनिर्भरता, संगठन र सामूहिक प्रयासका विषय बारम्बार देखिन्छन् । अहिलेको आर्थिक दबाबसँग जुधिरहेका केही युवाले यी विचारलाई आफ्नो वर्तमान अवस्थासँग जोडेर पढ्न थालेका छन् ।

माओका पुस्तक, भाषण र राजनीतिक लेखका अंश सामाजिक सञ्जाल तथा अनलाइन माध्यमबाट पनि फैलिन थालेका छन् । पहिले पुस्तक, अभिलेख वा राजनीतिक अध्ययनमा सीमित सामग्री डिजिटल माध्यमबाट नयाँ पुस्तासम्म सहज रूपमा पुग्न थालेपछि पुराना विचारमाथि नयाँ बहस सुरु भएको हो ।

युवाहरूले माओका भनाइलाई आजको चीनको आर्थिक अवस्था, रोजगारीको बजार र सामाजिक सम्बन्धसँग तुलना गरेर आफ्ना धारणा व्यक्त गर्ने गरेका छन् । यस क्रममा एउटै व्यक्तिका विचारलाई समर्थन गर्नेभन्दा पनि इतिहासबाट वर्तमान समस्यालाई बुझ्ने प्रयासका रूपमा समेत यस्तो चासोलाई हेरिएको छ ।

माओको आर्थिक विरासत पनि बहसको विषय

द इकोनोमिक टाइम्सका अनुसार माओको आर्थिक विरासत भने जटिल र विवादरहित छैन । सन् १९५८ मा सुरु गरिएको ‘ग्रेट लिप फर्वार्ड’मार्फत चीनलाई तीव्र औद्योगिकीकरण तर्फ लैजाने प्रयास गरिएको थियो । कृषि र उद्योगलाई तीव्र रूपमा रूपान्तरण गर्ने योजनाका रूपमा अघि बढाइएको उक्त अभियान असफल भएपछि चीनले गम्भीर खाद्य संकट र भोकमरीको सामना गर्नुपरेको थियो । त्यसपछि सन् १९६६ मा सुरु भएको ‘सांस्कृतिक क्रान्ति’ले पनि चीनको राजनीतिक, शैक्षिक र सामाजिक जीवनमा ठूलो उथलपुथल ल्यायो । विद्यालय तथा विश्वविद्यालय प्रभावित भए र लाखौँ मानिस राजनीतिक अभियान तथा संघर्षको चपेटामा परे ।

त्यसैले आज माओका विचार पढ्ने युवामाझ पनि उनको आर्थिक तथा राजनीतिक विरासतबारे एउटै धारणा छैन । कतिपयले उनका केही विचारलाई सामाजिक समानता र सामूहिकताको दृष्टिकोणबाट हेर्छन् भने अरूले उनको शासनकालका नीतिले निम्त्याएको मानवीय र आर्थिक क्षतिलाई पनि सँगै मूल्यांकन गर्छन् ।

माओको नेतृत्व र चीनको रूपान्तरण

माओको राजनीतिक उदय चिनियाँ कम्युनिस्ट आन्दोलनसँग जोडिएको थियो । सन् १९३० को दशकमा उनी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीका प्रमुख नेता बनेका थिए । लामो गृहयुद्धपछि कम्युनिस्ट शक्तिले सन् १९४९ मा विजय हासिल गर्‍यो र सोही वर्ष अक्टोबर १ मा माओले जनवादी गणतन्त्र चीनको स्थापना घोषणा गरे ।

त्यसपछि माओ करिब २७ वर्षसम्म चीनको सर्वोच्च राजनीतिक नेतृत्वमा रहे । सन् १९५९ पछि उनले राष्ट्राध्यक्षको औपचारिक पद छाडे पनि कम्युनिस्ट पार्टीको सर्वोच्च नेतृत्व भने कायम राखे। सन् १९७६ मा उनको निधन भयो ।

माओको नेतृत्वकालमा चीनले एकातर्फ राज्यको नियन्त्रणमा आधारित आर्थिक तथा सामाजिक संरचना निर्माण गर्ने प्रयास गर्‍यो भने अर्कोतर्फ ठूलो राजनीतिक अभियानमार्फत समाजलाई तीव्र रूपमा परिवर्तन गर्ने नीति अपनायो । यही कारण उनको विरासत आजसम्म पनि चीनको इतिहास र राजनीतिबारे हुने बहसको महत्वपूर्ण हिस्सा बनेको छ ।

नयाँ पुस्ताको चासो कति व्यापक ?

सामाजिक सञ्जालमा माओका लेखन वा भनाइ चर्चामा आउनु र चीनका युवामाझ व्यापक राजनीतिक समर्थन हुनु एउटै कुरा होइन । माओका विचारप्रति चासो राख्ने युवाको वास्तविक संख्या र उनीहरूको राजनीतिक धारणा कति व्यापक छ भन्नेबारे सावधानीपूर्वक अध्ययन आवश्यक हुन्छ ।

माओको निधनको पाँच दशकपछि उनका लेखन फेरि युवाको एउटा हिस्साको ध्यानमा आउनुले चीनमा आर्थिक विकाससँगै सामाजिक सोचमा भइरहेको परिवर्तनलाई पनि संकेत गर्छ । अहिलेका युवाले विगतको चीनलाई जस्ताको तस्तै फर्काउन खोजेका हुन् भन्ने निष्कर्षभन्दा पनि, उनीहरूले कठिन वर्तमानलाई बुझ्न इतिहासका विचार र अनुभवलाई पुन: अध्ययन गरिरहेका छन् भन्ने पक्ष महत्वपूर्ण देखिन्छ ।

आगामी दिनमा चीनको अर्थतन्त्र, रोजगारीको अवस्था र युवाको सामाजिक–आर्थिक अपेक्षामा आउने परिवर्तनले यस्तो चासोको दिशालाई पनि प्रभाव पार्न सक्नेछ ।