इरानमाथि आक्रमण गर्न अमेरिकालाई किन छैन सजिलो ?

काठमाडौँ । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानविरुद्ध सैन्य कारबाही गर्ने तयारी गरिरहेका बेला एकाएक यो कदमबाट अमेरिका पछि हटेको बताइएको छ ।

मध्य पूर्वको सबैभन्दा ठूलो अमेरिकी हवाई अड्डा कतारको अल-उदेइद एयर बेसबाट केही सेना फिर्ता बोलाउन आदेश जारी गरिएको थियो भने अमेरिकाले आफ्नो चर्चित आब्रह्म लिंकन युद्ध पोत मध्यपुर्व तर्फ लागेको थियो । ट्रम्पले इरानले प्रदर्शनकारीहरूलाई मृत्युदण्ड दिएमा कडा कारबाही गर्ने धम्की पनि दिएका थिए तर इरानबाट मृत्युदण्ड स्थगित गरिएको खबर आयो ।

गत बिहीबार साँझसम्ममा, मध्य पूर्वमा बढ्दो तापक्रम कम हुँदै गएको स्पष्ट भयो । अमेरिकाले कतारको आफ्नो अल-उदेइद एयर बेसमा सुरक्षा सतर्कता स्तर घटायो । बुधबार यो सैन्य अड्डाका लागि सुरक्षा सतर्कता जारी गरिएको थियो । बुधबार आधारबाट फिर्ता गरिएका अमेरिकी सैन्य विमानहरू अब बिस्तारै फर्किरहेका छन् । तर अंग्रेजी पत्रिका द टेलिग्राफु मा प्रकाशित एक रिपोर्टले सबैलाई स्तब्ध पारेको छ, जसले अमेरिकी सेना आक्रमणको लागि तयार नभएको दाबी गरेको छ । सीमित विकल्प र क्षमताका कारण इरानमाथि आक्रमण गर्न अमेरिकी अधिकारीहरूलाई गोप्य रूपमा चेतावनी दिइएको थियो र देशको सेना सीमित विकल्प र क्षमताका कारण इरानमाथि आक्रमण गर्न तयार नभएको रिपोर्टमा उल्लेख गरिएको छैन ।

ट्रम्पले आफ्नो राष्ट्रिय सुरक्षा टोलीलाई शासनविरुद्ध निर्णायक हमलाको ग्यारेन्टी दिन सकेमा मात्र कारबाही गर्न निर्देशन दिएको बताइएको छ । तर अधिकारीहरूले उनीहरूले यस्तो ग्यारेन्टी दिन नसक्ने र सैन्य कारबाहीले हप्तासम्म चल्ने ठूलो द्वन्द्व निम्त्याउन सक्ने चेतावनी दिएको समेत रिपोर्टमा उल्लेख छ । यदि अमेरिकाले इरानमा प्रतीकात्मक आक्रमण सुरु गरेपानी यो यति कमजोर हुनेछ कि यसको कुनै महत्त्व नहुने विश्लेषण गरिएको छ । संकट अहिलेको लागि टार्न सकिएको हुन सक्छ, तर रक्षा विज्ञहरू इरानको भौगोलिक स्थानले कुनै पनि सैन्य कारबाहीलाई निवारण प्रदान गर्ने बताएका छन् ।

अर्कोतर्फ, इरानले विगत केही महिनामा आफ्नो रक्षा प्रणालीमा आमूल परिवर्तनहरू पनि गरेको छ । इरानी सेनाका कमाण्डर इन चीफ मेजर जनरल अमिर हतामीले धेरै पटक इरानले पछिल्लो द्वन्द्व पछि आफूलाई कति बलियो बनाएको भन्ने बताउदै आएका छन् । रुसको सरकारी समाचार एजेन्सी तासका अनुसार, अमिर हतामीले इरानी सशस्त्र सेनाहरू जुन २०२५ मा भएको १२ दिने युद्धको समयमा भन्दा धेरै तयार रहेको बताएका छन् । त्यो युद्ध इरानी सेनाको लागि एक अनौठो अनुभव थियो, जसले हाम्रो शक्ति बढायो, सैनिकहरूको तालिमको स्तर बढायो र विभिन्न एकाइहरू बीचको समन्वयमा सुधार ल्याएको उनको दाबी छ । इरानले कुनै पनि सम्भावित आक्रमणलाई रोक्न र इरानको सुरक्षा र सार्वभौमिकताको रक्षा गर्न आफ्नो सशस्त्र सेनाको क्षमतालाई बलियो बनाएको छ ।

अंग्रेजी पत्रिका द गार्जियनको रिपोर्ट अनुसार, भेनेजुएलाका नेता निकोलस मादुरोलाई ‘कब्जा’ गरेपछि, ट्रम्पले उत्साहपूर्वक इरानविरुद्ध कडा अडान लिने कुरा गरेका थिए । तर वास्तविकतामा, अमेरिकाले कुनै सैन्य तयारी गरेको छैन । वास्तवमा, पछिल्ला केही महिनाहरूमा इरान वरिपरि अमेरिकी सेना घटाइएको छ, जसले विकल्पहरू सीमित गर्दछ । अक्टोबर २०२५ देखि मध्य पूर्वमा कुनै पनि अमेरिकी विमान वाहक तैनाथ गरिएको छैन । यसको अर्थ अमेरिकाले इरानी सरकारी निशानाहरू वा इरानी नेता अयातुल्लाह अली खामेनीमाथि आफैंले आक्रमण गर्न सक्दैन । यसका लागि, अमेरिकाले मध्य पूर्वी देशहरूमा हवाई अड्डाहरू प्रयोग गर्नुपर्नेछ । यद्यपि, इरानले पहिले नै उनीहरूलाई यसबारे चेतावनी दिइसकेको छ ।

अमेरिकासँग अर्को विकल्प छ, बी-२ बमवर्षक, जुन उसले जुन २०२५ मा तैनाथ गरेको थियो । यद्यपि, इरानले अमेरिका र इजरायलको आक्रमणबाट उसको आणविक सुविधाहरू पूर्ण रूपमा नष्ट नभएको दाबि छ । अमेरिकाले अक्टोबरमा आफ्ना विमान वाहकहरू फिर्ता लिएको थियो, जसले इरानलाई केही राहत दियो । तर अब अमेरिकाले फेरि आफ्ना विमान वाहकहरू मध्य पूर्वमा पठाउँदैछ । आक्रमणको अवस्थामा यी विमान वाहकहरू प्रयोग गर्नु आवश्यक छैन । अमेरिकाले इरानका छिमेकी देशहरूमा रहेका सैन्य हवाई अड्डाहरू पनि प्रयोग गर्न सक्छ ।

युद्धको एटलसका अनुसार, इरान बलियो प्राकृतिक सिमानाले घेरिएको छ जसले शत्रुको लागि महत्त्वपूर्ण अवरोध खडा गर्छ । इरानको चारैतिर प्राकृतिक प्रतिरक्षा छ । उत्तरमा क्यास्पियन सागर, दक्षिणमा फारसी खाडी र ओमानको खाडी, पूर्व र पश्चिममा मरुभूमि र पहाडहरू, पश्चिममा जाग्रोस पर्वतहरू र उत्तरमा एल्बर्ज पर्वतहरू छन् । यी कुनै पनि शत्रु सेनाको लागि महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरू खडा गर्छन् । ऐतिहासिक रूपमा, यी पहाडहरूले आक्रमणकारी सेनाहरूलाई बारम्बार रोकेका छन् । १९८० को दशकमा, इरान र इराक बीच युद्ध भयो । सद्दाम हुसेनको सेनाले १९८० मा इरानमा आक्रमण गर्यो । यद्यपि, जाग्रोस पर्वतहरूको कारणले गर्दा, इराकी सेना इरानमा धेरै टाढा अगाडि बढ्न असमर्थ थियो ।

सद्दाम हुसेनको योजना पहिले अहवाज (एक महत्त्वपूर्ण तेल क्षेत्र) कब्जा गर्ने र त्यसपछि पहाडहरू पार गरेर इरानमा अगाडि बढ्ने थियो । यद्यपि, यो योजना पूर्ण रूपमा असफल भयो । प्रकृति एक महत्त्वपूर्ण बाधा साबित भयो, र युद्ध आठ वर्षसम्म चल्यो । अन्ततः, कोही पनि विजयी भएनन्, जसले गर्दा दुई पक्षबीच गतिरोध सिर्जना भयो । त्यसैगरी, यदि कसैले पूर्वबाट इरानमाथि आक्रमण गर्न चाह्यो भने, उनीहरूले दश्त-ए-लुत र दश्त-ए-कविर जस्ता विशाल मरुभूमिहरू पार गर्नुपर्ने हुन्छ । यी मरुभूमिहरूले ठूलो सैन्य कारबाहीको लागि कठिनाइहरू खडा गर्न सक्छन् ।

पहाड र मरुभूमिका साथै, इरान समुद्रसँग पनि जोडिएको छ । फारसी खाडीमा रहेको होर्मुज जलडमरूम धेरै साँघुरो छ र इरानले यसलाई नियन्त्रण गर्दछ । यो विश्वको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण समुद्री मार्ग हो । विश्वको लगभग २० प्रतिशत तेल यस साँघुरो जलडमरूमबाट जान्छ । त्यसैले, कुनै पनि ठूलो द्वन्द्वमा इरानसँग महत्त्वपूर्ण हतियार छ । होर्मुज जलडमरूमको नियन्त्रणले इरानलाई विश्वको तेल आपूर्ति काट्न अनुमति दिन सक्छ । यो डरले इरानका शत्रुहरूलाई आक्रमण गर्नु अघि दुई पटक सोच्न बाध्य पार्छ ।

ग्लोबल फायरपावरका अनुसार, इरान विश्वव्यापी रूपमा शीर्ष २० सैन्य शक्तिहरू मध्ये एक हो । १४५ सैन्य शक्तिहरू मध्ये इरान १६औं स्थानमा छ । इरानमा ६ लाख १० हजार सक्रिय ड्युटी सेना र ३ लाख ५० हजार रिजर्भ फोर्स कर्मचारीहरू छन्, जसमध्ये जम्माजम्मी ९ लाख ६० हजार छन् । क्रान्तिकारी गार्ड्स कोर्प्स (आइआरजिसी) इरान भित्रको एक छुट्टै इकाई हो, जुन अपरम्परागत युद्धमा विशेषज्ञता प्राप्त छ । इरानसँग ५५१ लडाकु विमानहरू छन् ।

मानवरहित हवाई सवारी साधनहरूको सन्दर्भमा, इरान विश्वका शीर्ष राष्ट्रहरूमा पर्छ । इरानसँग २५ पनडुब्बीहरू सहित १४७ नौसैनिक सम्पत्तिहरू छन् । इरान वाचको रिपोर्ट अनुसार, इरानको मिसाइल हतियार मध्य पूर्वमा सबैभन्दा ठूलो छ । २०२२ मा, इरानसँग ३,००० भन्दा बढी ब्यालिस्टिक मिसाइलहरू थिए भने यसमा क्रूज मिसाइलहरू समावेश गरिएको छैन ।

स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युटका अनुसार, २०२४ मा इरानको रक्षा बजेट ७.९ बिलियन डलर थियो, जुन जीडीपीको लगभग २ प्रतिशत हो । २०२३ मा, इरानको सैन्य खर्च लगभग १०.३ बिलियन डलर थियो । सैन्य खर्चमा इरान विश्वमा ३४औं स्थानमा छ । इरानले २०२५ को तथ्याङ्क जारी गरेको छैन, तर यसले आफ्नो रक्षा बजेट २०० प्रतिशतले बढाएर १६.७ अर्ब डलर पुर्‍याउने योजना बनाएको छ ।

यद्यपि संयुक्त राज्य अमेरिका र इरानको सैन्य शक्तिमा उल्लेखनीय अन्तर छ, संयुक्त राज्य अमेरिका विश्वको सबैभन्दा शक्तिशाली देश हो, ग्लोबल फायरपावर इन्डेक्समा पहिलो स्थानमा छ । संयुक्त राज्य अमेरिकासँग १३ लाख भन्दा बढी सक्रिय ड्युटी सेना र ७ लाख ८८ हजार रिजर्भ सेना छन्, जसले गर्दा यसको कुल सेनाको संख्या लगभग २१ लाख पुगेको छ । २००५ देखि, संयुक्त राज्य अमेरिका ग्लोबल फायरपावर इन्डेक्समा लगातार पहिलो स्थानमा छ ।

स्टकहोम इन्टरनेशनल पिस रिसर्च इन्स्टिच्युट पनि पहिलो स्थानमा छ । यस रिपोर्ट अनुसार, २०२४ मा संयुक्त राज्य अमेरिकाको रक्षा बजेट ९९७ अर्ब डलर थियो । यो संयुक्त राज्य अमेरिकाको जीडीपीको ३।४ प्रतिशत हो । विश्वव्यापी सैन्य खर्चमा संयुक्त राज्य अमेरिकाको हिस्सा ३७ प्रतिशत छ ।

इरान र संयुक्त राज्य अमेरिकाको सैन्य शक्तिमा ठूलो भिन्नता भए पनि, विश्लेषकहरूले इरानमाथि आक्रमण गर्नु त्यति सजिलो नभएको बताउछन् ।