बालेन उदय : समृद्ध नेपालको नयाँ मार्गचित्र र वैकल्पिक राजनीतिको प्रस्थानविन्दु

उनको उदय केवल एउटा चुनावी परिणाम मात्र होइन, नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा सम्भावित नयाँ युगको संकेतका रूपमा पनि हेरिएको छ

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा समय–समयमा जनताले परिवर्तनको खोजी गरेका छन् । लामो समयदेखि परम्परागत दल, पुराना अनुहार र अस्थिरताले चिनिएको नेपाली राजनीतिमा नयाँ सोच र नयाँ नेतृत्वको आवश्यकता महसुस हुँदै आएको छ । यस्तै पृष्ठभूमिमा वैकल्पिक राजनीतिको प्रतीकका रूपमा उदाएका व्यक्तित्व हुन् बालेन साह ।

उनको उदय केवल एउटा चुनावी परिणाम मात्र होइन, नेपाली राजनीतिक संस्कृतिमा सम्भावित नयाँ युगको संकेतका रूपमा पनि हेरिएको छ । परम्परागत राजनीतिक नेतृत्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्दै उनले स्थापित राजनीतिक शक्तिलाई चुनौती दिएका छन् । यसले जनताको मनोविज्ञानमा आएको परिवर्तनलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ । जनता अब पुरानो राजनीतिक शैलीबाट थाकिसकेका छन् र परिणाममुखी, इमानदार तथा ऊर्जाशील नेतृत्वको खोजीमा छन् ।

बालेन साहको उदय सामान्य राजनीतिक यात्राको परिणाम होइन । उनी इन्जिनियर, रचनात्मक कलाकार, सामाजिक अभियन्ता तथा पूर्व मेयरका रूपमा परिचित छन् । विशेष गरी काठमाडौ महानगरका मेयरका रूपमा उनले देखाएको कार्यशैलीले उनलाई राष्ट्रिय स्तरमा चर्चित बनाएको हो । प्रशासनिक सुधार, सार्वजनिक स्थान व्यवस्थापन, अवैध संरचनाविरुद्धको अभियान तथा नगर प्रशासनमा अनुशासन कायम गर्ने प्रयासले उनको नेतृत्वलाई फरक पहिचान दिएको छ । कम बोल्ने तर काम गर्ने शैली, निर्णयमा दृढता र नियम कार्यान्वयनमा कडाइ उनका नेतृत्वका प्रमुख विशेषता मानिन्छन् । यही कारणले धेरै युवाहरूले उनलाई वैकल्पिक राजनीतिको आशाको रूपमा हेर्न थालेका छन् ।

नेपालको वर्तमान अवस्था हेर्दा देशले एकैचोटि धेरै चुनौतीहरूको सामना गरिरहेको छ । आर्थिक संरचना कमजोर छ, उद्योगधन्दा सीमित छन्, कृषि अझै आधुनिक हुन सकेको छैन र रोजगारीका अवसर अत्यन्त कम छन् । लाखौं नेपाली रोजगारीका लागि विदेश जान बाध्य भएका छन् । गाउँका गाउँ युवाविहीन हुँदै गएका छन् । राज्यको राजस्व संरचना आयातमा निर्भर छ भने उत्पादन न्यून छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा अर्थतन्त्रलाई कमजोर बनाइरहेको छ ।

बालेन साहले राष्ट्रिय नेतृत्व सम्हाल्ने अवसर पाउँछन् भने उनको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अर्थतन्त्रलाई पुनर्जीवित गर्नु हुनेछ । उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र निर्माण, देशभित्र उद्योग स्थापना गर्ने वातावरण तयार गर्नु, लगानीमैत्री नीति ल्याउनु तथा कृषि र प्रविधिलाई जोडेर नयाँ आर्थिक सम्भावनाहरू सिर्जना गर्नु अत्यन्त आवश्यक हुनेछ ।

बेरोजगारी नेपालको अर्को गम्भीर समस्या हो । प्रत्येक वर्ष लाखौं युवा श्रम बजारमा प्रवेश गर्छन् तर उनीहरूका लागि पर्याप्त रोजगारी उपलब्ध हुँदैन । परिणामस्वरूप विदेश पलायनको प्रवृत्ति बढेको छ । युवाहरूको यो पलायन देशको भविष्यका लागि चिन्ताजनक विषय हो । नयाँ नेतृत्वप्रति युवाहरूको अपेक्षा यही हो कि देशभित्रै अवसर सिर्जना होस् । स्टार्टअप, सूचना प्रविधि, पर्यटन, कृषि तथा साना उद्योगलाई प्रोत्साहन दिँदै युवालाई स्वदेशमै भविष्य देखाउने वातावरण निर्माण गर्नु आवश्यक छ ।

नेपालको अर्को पुरानो समस्या राजनीतिक अस्थिरता हो । सरकारहरू बारम्बार परिवर्तन हुने, गठबन्धन राजनीति हाबी हुने र नीति निरन्तरता कमजोर हुने प्रवृत्तिले विकासमा अवरोध पुर्‍याएको छ । यस्तो अवस्थामा कुनै पनि प्रधानमन्त्रीले स्थिर शासन, स्पष्ट नीति र दीर्घकालीन योजना ल्याउनुपर्ने हुन्छ । स्थिरता बिना विकास सम्भव हुँदैन भन्ने तथ्यलाई ध्यानमा राख्दै राष्ट्रिय सहमति निर्माण गर्नु पनि आवश्यक हुन्छ ।

भ्रष्टाचार नेपालको जटिल समस्यामध्ये एक हो । राज्यका विभिन्न निकायमा अनियमितता, ढिलासुस्ती र अपारदर्शिता देखिन्छ । जनताले अझै पनि सरकारी सेवा लिन झन्झट र कठिनाइको सामना गर्नुपर्छ । नयाँ नेतृत्वप्रति जनताको प्रमुख अपेक्षा भ्रष्टाचार नियन्त्रण नै हो । यदि भ्रष्टाचारविरुद्ध शून्य सहनशीलताको नीति व्यवहारमा लागू गर्न सकियो भने शासन प्रणालीप्रति जनविश्वास पुन:स्थापित हुन सक्छ ।

प्रशासनिक संरचना सुधार पनि अत्यन्त आवश्यक छ । सरकारी सेवा प्रणाली अझै पुरानो शैलीमा सञ्चालन भइरहेको छ । कागजी प्रक्रिया, ढिलासुस्ती र जटिल प्रशासनिक प्रक्रिया जनताको निराशाको कारण बनेका छन् । आधुनिक शासनका लागि डिजिटल प्रशासन आवश्यक छ । सरकारी सेवाहरूलाई अनलाइन प्रणालीमा ल्याउने, पारदर्शी सूचना प्रणाली विकास गर्ने तथा छिटो र प्रभावकारी सेवा प्रदान गर्ने प्रयासलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ ।

शिक्षा प्रणालीमा सुधार अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र हो । नेपालको शिक्षा प्रणाली अझै पनि रोजगारमुखी बन्न सकेको छैन । विद्यार्थीहरूले सैद्धान्तिक ज्ञान त पाउँछन् तर व्यावहारिक सीपको अभाव रहन्छ । परिणामस्वरूप धेरै शिक्षित युवाहरू पनि बेरोजगार हुने अवस्था देखिन्छ । प्राविधिक शिक्षा, अनुसन्धान, नवप्रवर्तन र सीप विकासलाई प्राथमिकता दिएर शिक्षा प्रणालीलाई आधुनिक बनाउनु अत्यावश्यक छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्धको दृष्टिले पनि नेतृत्वको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ । नेपाल भौगोलिक रूपमा दुई ठूला शक्ति राष्ट्रहरू—भारत र चीनको बीचमा अवस्थित छ । त्यसैले सन्तुलित कूटनीति नेपालको राष्ट्रिय हितका लागि अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । छिमेकी राष्ट्रहरूसँग व्यापार, पूर्वाधार विकास र आर्थिक सहकार्य विस्तार गर्दै अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूसँग पनि लगानी र प्रविधि आदानप्रदान बढाउनुपर्ने हुन्छ ।

नेपालको आर्थिक विकासका लागि जलस्रोत, पर्यटन र कृषि क्षेत्र महत्वपूर्ण आधार हुन सक्छन् । जलविद्युत् उत्पादन, पर्यटन पूर्वाधार विकास तथा कृषि आधुनिकीकरणमार्फत रोजगारी सिर्जना गर्न सकिन्छ । विशेष गरी प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र हिमाली क्षेत्रका कारण नेपालको पर्यटन क्षेत्र अत्यन्त सम्भावनायुक्त छ ।

पूर्वाधार विकास पनि दीर्घकालीन प्रगतिको आधार हो । सडक, पुल, ऊर्जा, रेलमार्ग तथा डिजिटल नेटवर्क जस्ता संरचनाले आर्थिक गतिविधि बढाउँछन् । तर नेपालमा धेरै परियोजनाहरू ढिलाइ, लागत वृद्धि र व्यवस्थापन कमजोरीका कारण प्रभावित हुने गरेका छन् । परियोजना व्यवस्थापनमा सुधार ल्याउन सके विकासको गति तीव्र हुन सक्छ ।

पर्यावरण संरक्षण पनि आजको युगको महत्वपूर्ण विषय हो । जलवायु परिवर्तनले हिमाली क्षेत्रमा गम्भीर असर पुर्‍याइरहेको छ । हिमनदी पग्लने, बाढी–पहिरो बढ्ने तथा मौसम परिवर्तन हुने समस्या देखिन थालेका छन् । त्यसैले विकास र वातावरण संरक्षणबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक छ ।

अन्तत: राष्ट्रको भविष्य केवल एक व्यक्तिमा निर्भर हुँदैन । नेतृत्व महत्वपूर्ण हुन्छ, तर जनताको सक्रिय सहभागिता पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ । नागरिक, निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र राज्य सबै मिलेर विकासको यात्रामा अघि बढ्नुपर्छ ।

बालेन साह जस्ता नयाँ पुस्ताका नेताले इमानदार, पारदर्शी र परिणाममुखी नेतृत्व प्रस्तुत गर्न सके भने नेपाली राजनीतिमा नयाँ संस्कृतिको सुरूवात हुन सक्छ । त्यो केवल एक नेताको सफलता मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रका लागि महत्वपूर्ण उपलब्धि हुनेछ ।

नेपाल अहिले परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ । जनता पुरानो राजनीतिक शैलीबाट थाकिसकेका छन् र नयाँ नेतृत्वबाट ठूलो आशा राखिरहेका छन् । यदि दृढ इच्छाशक्ति, स्पष्ट नीति र प्रभावकारी कार्यान्वयनका साथ नेतृत्व अघि बढ्न सके भने नेपालले सुशासन, विकास र समृद्धिको नयाँ अध्याय सुरू गर्न सक्छ ।