युद्धविराम भंग: अमेरिका-इरान युद्ध फेरि सुरु, विश्व अर्थतन्त्र संकटमा !

हर्मुज बन्दसँगै फेरि युद्ध, तेल बजारमा झट्का !

काठमाडौं । अमेरिका र इरानबीच फेरि युद्ध सुरु भएको छ । केही साता अघि भएको युद्धविराम र शान्ति सम्झौता भंग गर्दै दुवै देशले पुन: एक अर्काविरुद्ध सैन्य आक्रमण सुरु गरेका हुन् । सन् २०२६ फेब्रुअरी २८ देखि मे ५ सम्म चलेको पहिलो चरणको युद्ध गत जुन १७ मा युद्धविराम भएको थियो । तर दुवै देशले एकअर्कामाथि शान्ति सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाउँदै फेरि आक्रमण सुरु गरेका छन् ।

अमेरिकाले इरानका सैन्य कमान्ड केन्द्र, हवाई प्रतिरक्षा प्रणाली, क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन भण्डारण केन्द्र, सञ्चार संरचना र तटीय निगरानी केन्द्रहरूलाई लक्षित गर्दै हवाई आक्रमण गरेको छ । स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै आवतजावत गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारिक जहाजको सुरक्षामा खतरा उत्पन्न गर्न सक्ने इरानको सैन्य क्षमता कमजोर पार्ने उद्देश्यले आक्रमण गरिएको अमेरिकाले जनाएको छ ।

यसको जवाफमा इरानले बहराइन, कुवेत, जोर्डन, कतार तथा अन्य खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सैन्य अड्डा र संरचनामाथि ड्रोन र क्षेप्यास्त्र प्रहार गरेको छ । इरानको इस्लामिक क्रान्तिकारी गार्ड कोर (आईआरजीसी) ले कुवेतस्थित अली अल–सालेम अमेरिकी हवाई अड्डाको उपग्रह सञ्चार केन्द्र, प्रारम्भिक चेतावनी राडार तथा अश–शुआइबहस्थित अमेरिकी सैन्य घाटलाई निशाना बनाएको जनाएको छ । त्यस्तै, जोर्डनस्थित अमेरिकी सैन्य अड्डामा पनि आक्रमण गरिएको दाबी गरिएको छ ।

युद्ध चर्किँदै जाँदा स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथि फेरि दबाब बढेको छ । इरानले उक्त जलमार्ग अर्को सूचना नभएसम्मका लागि बन्द गरेको घोषणा गरेको छ । यद्यपि अमेरिकाले भने जलमार्ग सञ्चालनमा रहेको दाबी गर्दै त्यसको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आवश्यक सबै कदम चालिने जनाएको छ । विश्वको करिब २० प्रतिशत कच्चा तेल यही जलमार्ग हुँदै अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पुग्ने भएकाले यसको अवरोधले विश्व ऊर्जा बजारमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने अनुमान गरिएको छ ।

युद्धको पृष्ठभूमिमा इरानको आणविक कार्यक्रम, क्षेत्रीय प्रभाव विस्तारको प्रतिस्पर्धा तथा स्ट्रेट अफ होर्मुजमाथिको नियन्त्रणलाई मुख्य कारणका रूपमा हेरिएको छ । युद्धविरामपछि पनि दुवै देशले एकअर्कामाथि सम्झौता उल्लङ्घन गरेको आरोप लगाउँदै आएका थिए । यसैबीच इरानले अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पमाथि आक्रमणको योजना बनाएको भन्ने समाचार सार्वजनिक भएपछि तनाव थप बढेको हो । यसको जवाफमा ट्रम्पले आफूमा आक्रमणको प्रयास भए सम्पूर्ण इरानलाई ध्वस्त पारिने चेतावनी दिएका समाचार पनि सार्वजनिक भएका छन् ।

सन् २०२६ फेब्रुअरी २८ देखि मे ५ सम्म चलेको पहिलो चरणको युद्धमा ठूलो मानवीय र भौतिक क्षति भएको थियो । दुवै पक्षबाट हवाई आक्रमण हुँदा इरानका सैन्य संरचना, ऊर्जा पूर्वाधार, सञ्चार प्रणाली तथा विभिन्न रणनीतिक केन्द्रमा ठूलो क्षति पुगेको थियो । युद्धका क्रममा इरानका सर्वोच्च नेता मारिएका थिए भने केही समयअघि मात्रै उनको अन्त्येष्टि गरिएको थियो । युद्धका कारण हजारौँ मानिसले ज्यान गुमाएका, लाखौँ विस्थापित भएका तथा अर्बौँ डलर बराबरका भौतिक संरचना नष्ट भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमले उल्लेख गरेका छन् ।

तर पुन: सुरु भएको युद्धले विश्व अर्थतन्त्रमा गम्भीर असर पार्ने संकेत देखिएको छ । विश्वको करिब २० प्रतिशत कच्चा तेल स्ट्रेट अफ होर्मुज हुँदै निर्यात हुने भएकाले यहाँको अस्थिरताले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य तीव्र रूपमा बढ्न सक्ने अनुमान गरिएको छ । तेल महँगिएसँगै इन्धन, यातायात, उद्योग, विद्युत् उत्पादन तथा खाद्यान्नको लागत बढ्ने अनुमान गरिएको छ । यसको प्रत्यक्ष असर विश्वभर महँगी बढ्नुका साथै विकासशील मुलुकहरूमा आर्थिक दबाब थपिने देखिएको छ ।

समुद्री ढुवानी जोखिमपूर्ण बन्दा जहाजहरूले वैकल्पिक तथा लामो मार्ग प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना हुन सक्ने देखिएको छ । यसले ढुवानी खर्च बढाउने, अन्तर्राष्ट्रिय आपूर्ति शृङ्खला प्रभावित हुने र वस्तुको मूल्य अझ महँगो बनाउने सम्भावना छ । मध्यपूर्वको हवाई क्षेत्र असुरक्षित बन्दा अन्तर्राष्ट्रिय उडान प्रभावित हुन सक्ने र हवाई भाडा बढ्ने अनुमान गरिएको छ ।

युद्धको अनिश्चितताले अन्तर्राष्ट्रिय लगानी बजारमा पनि असर पर्ने देखिएको छ । विश्वका प्रमुख सेयर बजारमा दबाब बढ्न सक्ने, सुरक्षित लगानीका रूपमा सुनको माग बढ्ने तथा युद्ध लम्बिए विश्व आर्थिक वृद्धि सुस्त हुने, मुद्रास्फीति बढ्ने र नयाँ आर्थिक मन्दीको जोखिमसमेत बढ्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ ।
युद्ध तत्काल रोक्न नसकिए यसको असर ऊर्जा सुरक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, विश्व अर्थतन्त्र र सर्वसाधारणको दैनिक जीवनसम्म पुग्ने देखिएको छ ।