बुधबार, असोज ७, २०८३
कर्पोरट खबर
8:27 am, बुधबार, असोज ७, २०८३
काठमाडौं । अमेरिकी राष्ट्रपति डोनल्ड ट्रम्पले आफ्नो राजनीतिक यात्राको सुरुदेखि नै चीनलाई अमेरिकी अर्थतन्त्रका लागि ठूलो चुनौतीका रूपमा चित्रण गर्दै आएका थिए ।
चीनले अमेरिकी उद्योगलाई कमजोर बनाएको, अमेरिकी रोजगारी खोसेको र व्यापारमा ठूलो असन्तुलन सिर्जना गरेको आरोप लगाउँदै ट्रम्पले चीनविरुद्ध कडा व्यापार नीति अघि सारेका थिए ।
राष्ट्रपति बनेपछि उनले चीनबाट आयात हुने वस्तुमा उच्च भन्सार लगाउनेदेखि प्रविधि र लगानीका क्षेत्रमा प्रतिबन्ध तथा नियन्त्रण बढाउने सम्मका कदम उठाए । उनले चीनमाथि आर्थिक दबाब बढाएपछि अमेरिकी उत्पादन र रोजगारीलाई संरक्षण गर्न सकिने तर्क गरेका थिए ।
तर अहिले अमेरिका–चीन आर्थिक सम्बन्धको दृश्य फेरिएको छ । चीनसँग कठोर व्यापार नीति अपनाएका ट्रम्प पछिल्लो समय चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङसँग सम्बन्ध सुधार गर्ने दिशामा अघि बढिरहेका छन् । आगामी विहिबार सीलाई ह्वाइट हाउसमा विशेष राजकीय सम्मानका साथ स्वागत गर्ने तयारी त्यसैको पछिल्लो उदाहरण हो ।
एक समय चीनलाई अमेरिकी अर्थतन्त्रको प्रमुख खतरा बताउने ट्रम्प अहिले सीको प्रशंसा गर्दै आएका छन् । उनले चीनलाई अमेरिकाको प्रतिस्पर्धी शक्ति माने पनि सीसँग आफ्नो सम्बन्ध राम्रो रहेको बताउँदै आएका छन् । यसले ट्रम्पको चीन नीतिमा उल्लेख्य परिवर्तन आएको देखाएको छ ।
तर यो परिवर्तनलाई दुई नेताबीचको व्यक्तिगत सम्बन्धको परिणामका रूपमा मात्र हेर्न पर्याप्त नहुन सक्छ । अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्ध अहिले विश्व अर्थतन्त्र, प्रविधि र आपूर्ति शृंखलामाथिको नियन्त्रणसँग जोडिएको छ । विशेषगरी दुर्लभ खनिज, सेमिकन्डक्टर, एआई, विद्युतीय सवारी र उत्पादन क्षेत्रमा चीनको बढ्दो प्रभावले अमेरिकालाई आफ्नो रणनीति पुनर्विचार गर्नुपर्ने अवस्थामा पुर्याएको विश्लेषण भइरहेको छ ।
व्यापार युद्धले किन बदल्यो ट्रम्पको रणनीति ?
ट्रम्पले सन् २०२५ मा चीनविरुद्ध व्यापार युद्धलाई थप तीव्र बनाए । चिनियाँ वस्तुमाथि उच्च भन्सार लगाएर चीनको निर्यात क्षमतामा दबाब सिर्जना गर्ने र अमेरिकी उद्योगलाई प्रतिस्पर्धात्मक लाभ दिने उनको उद्देश्य थियो ।
तर चीनले पनि त्यसको जवाफ आर्थिक तथा रणनीतिक रूपमा दिन थाल्यो । विशेषगरी विद्युतीय उपकरण, विद्युतीय सवारी, उच्च प्रविधि र रक्षा उद्योगका लागि आवश्यक पर्ने दुर्लभ खनिजको निर्यातमा चीनले कडाइ गर्यो । यसले अमेरिकासहित पश्चिमी मुलुकलाई चीन माथिको आपूर्ति निर्भरता कति गहिरो छ भन्ने देखायो ।
दुर्लभ खनिज सामान्य खनिज जस्तो देखिए पनि आधुनिक अर्थतन्त्रका लागि यसको महत्व अत्यधिक छ । स्मार्टफोन, कम्प्युटर, विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, पवनचक्की, विद्युतीय उपकरण, उच्च क्षमताका मोटर तथा विभिन्न रक्षा सामग्री निर्माणमा यस्ता खनिज आवश्यक पर्छन् ।
विश्वमा दुर्लभ खनिजको उत्खनन र विशेषगरी प्रशोधनमा चीनको प्रभाव अत्यधिक रहेको छ । त्यसैले अमेरिकाले चीनबाट आउने वस्तुमाथि भन्सार बढाउँदा चीनले दुर्लभ खनिजको आपूर्तिमा नियन्त्रण कडा बनाउनु अमेरिकाका लागि अर्को चुनौती बन्न पुग्यो । त्यसपछि ट्रम्प प्रशासन केही विषयमा पछि हट्न र चीनसँग संवाद बढाउन बाध्य भएको विश्लेषण गरिएको छ ।
चीनको उत्पादन क्षमता अमेरिकाका लागि अर्को चुनौती
अमेरिका–चीन प्रतिस्पर्धाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष चीनको विशाल उत्पादन क्षमता हो । चीनले विगत केही दशकमा आफूलाई विश्वको प्रमुख उत्पादन केन्द्रका रूपमा स्थापित गरिसकेको छ। इलेक्ट्रोनिक्स, मेसिनरी, सौर्य ऊर्जा उपकरण, ब्याट्री, विद्युतीय सवारी र विभिन्न औद्योगिक सामग्रीमा चीनको उत्पादन क्षमता निकै ठूलो छ ।
अमेरिकाले चीनमाथि लगातार भन्सार बढाए पनि चिनियाँ उत्पादन क्षेत्र पूर्ण रूपमा कमजोर भएको देखिएन । चीनले अमेरिकी बजारमा निर्भरता घटाउँदै युरोप, एसिया, अफ्रिका, ल्याटिन अमेरिका र अन्य क्षेत्रमा निर्यात विस्तार गरिरहेको छ ।
चिनियाँ कम्पनीहरूले उत्पादनका केही चरण अन्य मुलुकमा सार्ने तथा तेस्रो देश मार्फत अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँच बनाउने रणनीति पनि अपनाएका छन् । यसले अमेरिकी भन्सार नीतिको प्रभावलाई केही हदसम्म सीमित गरेको विश्लेषण गरिएको छ ।
चीनको निर्यात क्षमता र विश्वव्यापी व्यापार सञ्जालको विस्तारले अमेरिकी अर्थतन्त्रका लागि नयाँ चुनौती खडा गरेको छ । विशेषगरी कम मूल्यमा ठूलो मात्रामा वस्तु उत्पादन गर्ने चीनको क्षमताले अमेरिकी तथा युरोपेली उद्योगलाई प्रतिस्पर्धामा दबाब दिइरहेको छ ।
एआई र चिप्समा पनि प्रतिस्पर्धा
अमेरिका र चीनबीचको आर्थिक प्रतिस्पर्धा अब परम्परागत व्यापारमा मात्र सीमित छैन । विश्व अर्थतन्त्रको आगामी दिशा निर्धारण गर्न सक्ने आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स, सेमिकन्डक्टर र उच्च क्षमताका कम्प्युटिङ प्रविधि पनि दुई देशबीचको मुख्य प्रतिस्पर्धाको क्षेत्र बनेका छन् ।
अमेरिकाले चीनलाई अत्याधुनिक सेमिकन्डक्टर र कम्प्युटिङ प्रविधिमा पहुँच सीमित गर्ने नीति लिएको छ । यसको उद्देश्य चीनलाई अत्याधुनिक एआई तथा सैन्य प्रविधिको विकासमा सहज पहुँच हुन नदिनु हो ।
तर अमेरिकी प्रतिबन्धका बाबजुद चीनले आफ्नै प्रविधि विकास गर्ने प्रयासलाई तीव्र बनाएको छ । चिनियाँ कम्पनीहरूले स्वदेशी चिप्स, एआई मोडल र कम्प्युटिङ प्रणाली विकासमा लगानी बढाएका छन् ।
यता ट्रम्पले अमेरिकालाई एआई विकासमा विश्वकै अग्रस्थानमा राख्ने नीति अघि सारेका छन् । उनले एआईलाई भविष्यको आर्थिक विकासको प्रमुख आधारका रूपमा व्याख्या गर्दै आएका छन् । उनले सामाजिक सञ्जालमा एआईमा अग्रता हासिल गर्ने देशले भविष्यको आर्थिक प्रतिस्पर्धामा पनि ठूलो लाभ पाउने धारणा व्यक्त गरेका छन् ।
चीनलाई दबाब दिन अमेरिकालाई गठबन्धनको आवश्यकता
चीनसँग आर्थिक तथा रणनीतिक प्रतिस्पर्धा गर्न अमेरिकाले आफ्ना सहयोगी राष्ट्रको साथ खोज्दै आएको छ । तर ट्रम्पको विदेश तथा व्यापार नीतिका कारण परम्परागत अमेरिकी सहयोगीहरूसँग पनि सम्बन्धमा तनाव उत्पन्न भएको छ ।
क्यानडासँग व्यापार विवाद, युरोपेली मुलुकसँगको भन्सार सम्बन्धी मतभेद तथा नेटोका विषयमा ट्रम्पको कडा धारणा अमेरिकी गठबन्धन प्रणालीका लागि चुनौती बनेका छन् । यस्तो अवस्थामा चीनसँग प्रतिस्पर्धा गर्न अमेरिकाले खोजेको आर्थिक तथा सुरक्षा गठबन्धन पहिलेभन्दा जटिल बनेको विश्लेषण छ ।
इन्टरनेसनल क्राइसिस ग्रुपका वरिष्ठ सल्लाहकार माइकल कोभ्रिगले ट्रम्पको चीनसम्बन्धी दृष्टिकोणमा ठूलो परिवर्तन आएको बताएका छन् ।
“उच्च कर र निर्यात प्रतिबन्ध प्रयोग गर्ने प्रारम्भिक प्रयास असफल भयो,” कोभ्रिगको विश्लेषण छ ।
चीनसँगको सम्बन्ध सुधार्दा ट्रम्पलाई के फाइदा ?
चीनसँग सम्बन्ध सुधार गर्नु अमेरिकाका लागि पनि आर्थिक रूपमा आवश्यक देखिन्छ । चीन विश्वको सबैभन्दा ठूलो उत्पादन केन्द्रमध्ये एक हो भने अमेरिकी बजार चीनका लागि पनि महत्वपूर्ण छ ।
दुई देशबीच व्यापारिक सम्बन्ध पूर्ण रूपमा टुट्ने अवस्था आएमा त्यसको प्रभाव दुवै अर्थतन्त्रमा पर्न सक्छ । अमेरिकी कम्पनीका लागि चीन ठूलो बजार हो भने अमेरिकी उपभोक्ताका लागि चिनियाँ उत्पादन सस्तो आपूर्तिको महत्वपूर्ण स्रोत हो ।
त्यसैले व्यापार युद्धलाई पूर्ण रूपमा अघि बढाउँदा अमेरिकी उपभोक्ताले महँगी, उत्पादन लागत र आपूर्ति समस्याको सामना गर्नुपर्ने जोखिम रहन्छ । यसै कारण अमेरिका अहिले चीनसँग प्रतिस्पर्धा र संवादलाई एकसाथ अघि बढाउने रणनीतिमा देखिन्छ ।
चीनले पनि अमेरिकालाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न सक्दैन
चीनका लागि पनि अमेरिका महत्वपूर्ण आर्थिक साझेदार हो । चिनियाँ अर्थतन्त्रको ठूलो हिस्सा निर्यात र विश्व बजारसँग जोडिएको छ । त्यसैले चीनले अमेरिकी बजारसँगको सम्बन्ध पूर्ण रूपमा तोड्न चाहँदैन । व्यापार युद्धको अवस्थामा पनि दुवै पक्षले केही क्षेत्रमा वार्ता र सहमतिको बाटो खुला राख्दै आएका छन् ।
अमेरिका र चीन अहिले व्यापार युद्धविरामलाई आ–आफ्नो आर्थिक हित सुरक्षित गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गरिरहेका छन् । अमेरिकी पक्ष चीनको अत्याधुनिक प्रविधिमा पहुँच सीमित गर्न चाहन्छ भने चीन आफ्नो उत्पादन तथा निर्यात बजार विस्तार गर्न चाहन्छ । यसबीच दुवै मुलुकले घरेलु उद्योगलाई बलियो बनाउने र आपूर्ति शृंखलामा विदेशी निर्भरता घटाउने प्रयास गरिरहेका छन् ।
ट्रम्प–सी सम्बन्ध किन महत्वपूर्ण ?
ट्रम्प र सीबीचको व्यक्तिगत सम्बन्धले पनि अमेरिका–चीन सम्बन्धमा प्रभाव पारेको देखिन्छ । ट्रम्पले पछिल्लो समय सीको प्रशंसा गरेका छन् र चीनलाई प्रतिस्पर्धी शक्ति मान्दै पनि चिनियाँ राष्ट्रपतिसँग आफ्नो सम्बन्ध राम्रो रहेको बताउँदै आएका छन् ।
चीनले इरानलाई उपग्रहीय तस्बिर उपलब्ध गराएको विषयमा समेत ट्रम्पले तुलनात्मक रूपमा संयमित प्रतिक्रिया दिएका थिए । विगतमा चीन माथि साइबर तथा डेटा सुरक्षा सम्बन्धी गम्भीर आरोप लगाउने ट्रम्पको पछिल्लो व्यवहार त्यसको तुलनामा नरम देखिएको छ ।
दुई नेताबीचको संवादले आर्थिक तनावलाई केही हदसम्म नियन्त्रण गर्ने सम्भावना देखाएको छ ।
ट्रम्पले चीन भ्रमण गरिसकेका छन् भने सीलाई वासिङ्टनमा राजकीय सम्मानका साथ स्वागत गर्ने तयारी गरिएको छ । ह्वाइट हाउसको दक्षिणतर्फ सीको हेलिकोप्टर अवतरणका लागि तयारीदेखि राजकीय कार्यक्रमको व्यवस्थापनसम्मलाई अमेरिकी प्रशासनले विशेष महत्व दिएको छ । यसले दुई देशका नेताबीचको सम्बन्ध सामान्य कूटनीतिक भेटभन्दा केही बढी महत्वका साथ प्रस्तुत गर्न खोजिएको संकेत दिन्छ ।
तर भ्रमणबाट ठोस आर्थिक उपलब्धि आउँछ कि आउँदैन ?
राजकीय भ्रमण आफैंमा महत्वपूर्ण कूटनीतिक सन्देश भए पनि यसको वास्तविक महत्व ठोस आर्थिक तथा व्यापारिक उपलब्धिबाट मापन हुनेछ । दुई देशबीच व्यापार घाटा, भन्सार, दुर्लभ खनिज, सेमिकन्डक्टर, एआई, बौद्धिक सम्पत्ति, उत्पादन क्षमता र आपूर्ति शृंखलाजस्ता विषयमा गम्भीर मतभेद अझै कायम छन् ।
जर्जटाउन विश्वविद्यालयका प्राध्यापक इभान मेडिएरोसले दुई नेताको भेटले विश्वका दुई ठूला अर्थतन्त्रबीच संवाद कायम रहेको सन्देश दिन सक्ने बताएका छन् । तर स्पष्ट र मापनयोग्य उपलब्धि नआए भ्रमणको आर्थिक प्रभाव सीमित हुन सक्छ ।
विश्व अर्थतन्त्रमा यसको प्रभाव
अमेरिका र चीनबीचको सम्बन्धमा आउने कुनै पनि परिवर्तनको असर दुई देशमा मात्र सीमित रहने छैन । दुई देशबीच व्यापार युद्ध बढेमा विश्वव्यापी आपूर्ति शृंखला प्रभावित हुन सक्छ । चिप्स, विद्युतीय सवारी, ब्याट्री, इलेक्ट्रोनिक्स, ऊर्जा उपकरण र अन्य औद्योगिक वस्तुको मूल्य तथा आपूर्तिमा असर पर्न सक्छ । त्यसैगरी अमेरिका र चीनबीच सहकार्य बढेमा विश्व बजारमा व्यापारिक अनिश्चितता घट्न सक्छ । लगानीकर्ताको विश्वास, आपूर्ति शृंखलाको स्थिरता र विश्वव्यापी उत्पादन प्रणालीमा त्यसको सकारात्मक प्रभाव पर्न सक्ने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
दुई देशबीचको प्रतिस्पर्धा अब व्यापार घाटा र भन्सारमा मात्र सीमित छैन । आगामी विश्व अर्थतन्त्रको नेतृत्व कसले गर्ने, अत्याधुनिक प्रविधिमा कसको प्रभुत्व रहने, महत्वपूर्ण खनिजको आपूर्ति कसले नियन्त्रण गर्ने र विश्वव्यापी उत्पादन तथा बजारमा कसको प्रभाव बढ्ने भन्ने प्रश्नसँग यो प्रतिस्पर्धा जोडिएको छ ।
त्यसैले ट्रम्पले सीलाई ह्वाइट हाउसमा राजकीय सम्मान दिनु कूटनीतिक आतिथ्यको विषय मात्र होइन । यसको पछाडि दुई ठूला अर्थतन्त्रबीच बढ्दो निर्भरता, प्रतिस्पर्धा र आपसी दबाबलाई व्यवस्थापन गर्ने आवश्यकता पनि जोडिएको छ ।
