एक रुपैयाँको सिक्काबाट नेपालको नक्सा हटाउने प्रस्ताव किन रोकियो ? सरकारले किन फिर्ता गर्‍यो डिजाइन ?

काठमाडौं । नेपाल राष्ट्र बैंकले एक रुपैयाँको सिक्काको नयाँ डिजाइन तयार गरेको थियो।

यस पटक सिक्कामा रहेको नेपालको नक्सा हटाएर मुस्ताङको ऐतिहासिक घार गुम्बाको तस्वीर राख्ने प्रस्ताव गरिएको थियो। तर यो डिजाइनलाई मन्त्रिपरिषद्ले स्वीकृत नगरी फिर्ता पठाएको छ।

राष्ट्र बैंकले तयार गरेको नयाँ डिजाइनअनुसार एक रुपैयाँको सिक्कामा नेपालको सबैभन्दा पुरानो बौद्ध गुम्बा मानिने घार गुम्बाको तस्वीर राख्ने योजना थियो। राष्ट्र बैंकको नोट तथा सिक्का डिजाइन समितिले डिजाइन तयार गरेपछि सञ्चालक समितिबाट स्वीकृत गरेर अन्तिम निर्णयका लागि अर्थ मन्त्रालय हुँदै मन्त्रिपरिषद्मा पठाइएको थियो।

तर मन्त्रिपरिषद्ले एउटा महत्वपूर्ण सुझावसहित यो प्रस्ताव फिर्ता गरिदियो। सरकारले नयाँ डिजाइनमा घार गुम्बाको तस्वीर राख्न चाहे पनि त्यससँगै नेपालको नक्सा पनि समावेश गर्नुपर्ने निर्देशन दिएको हो। अब राष्ट्र बैंकले नयाँ डिजाइन परिमार्जन गरेर पुनः स्वीकृतिका लागि पठाउनुपर्नेछ।

नेपाल राष्ट्र बैंक स्रोतका अनुसार यो डिजाइन परिवर्तन कुनै राजनीतिक उद्देश्यका लागि गरिएको होइन। नेपालका नोट तथा सिक्कामा पशुपतिनाथ, जानकी मन्दिरजस्ता सम्पदा रहे पनि बौद्ध सम्पदाको प्रतिनिधित्व कम भएकाले नेपालको सबैभन्दा पुरानो गुम्बा मानिने घार गुम्बालाई समेट्ने उद्देश्य राखिएको थियो।

साथै यसबाट मुस्ताङको पर्यटन प्रवर्द्धनमा पनि टेवा पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

प्रधानमन्त्री कार्यालय र राष्ट्र बैंक दुवैले चुच्चे नक्सा हटाउने कुनै राजनीतिक योजना नभएको दाबी गरेका छन्। उनीहरूका अनुसार यो प्रक्रिया अहिलेको सरकार बन्नुभन्दा धेरै अघिदेखि नै सुरु भएको थियो।

नेपालले २०७७ सालमा संविधान संशोधन गरेर लिम्पियाधुरासहितको चुच्चे नक्सालाई राष्ट्रिय निशान छापमा समावेश गरेको थियो। त्यसपछि छापिएका एक र दुई रुपैयाँका सिक्का तथा एक सय रुपैयाँको नोटमा पनि यही नक्सा राखिएको छ।

त्यसैले एक रुपैयाँको सिक्काबाट नक्सा हटाउने प्रस्ताव सार्वजनिक भएपछि यसले चासो र बहस सिर्जना गरेको हो।

यसैबीच राष्ट्र बैंकले एक रुपैयाँको सिक्कामा अर्को ठूलो परिवर्तन पनि प्रस्ताव गरेको छ। अहिले पहेँलो धातुबाट बन्ने एक रुपैयाँको सिक्का भविष्यमा सेतो धातुबाट बनाउने तयारी छ। यसको मुख्य कारण उत्पादन खर्च घटाउनु हो।

अहिले एक रुपैयाँको सिक्का बनाउन नै दुई रुपैयाँभन्दा बढी खर्च लाग्ने भएकाले सस्तो धातु प्रयोग गरेर तौल पनि कम गर्ने योजना बनाइएको छ।

एक रुपैयाँ मात्र होइन, १० रुपैयाँको सिक्काको डिजाइन पनि परिवर्तन गर्ने प्रस्ताव गरिएको छ। नयाँ प्रस्तावअनुसार १० रुपैयाँको सिक्कामा दैलेखको ऐतिहासिक भूर्ति देवलको तस्वीर राख्ने तयारी गरिएको छ। खस मल्लकालीन यी देवलहरू नेपालको महत्वपूर्ण पुरातात्त्विक सम्पदामध्ये एक मानिन्छन्।

अब प्रश्न उठ्छ—घार गुम्बा किन यति महत्वपूर्ण छ ?

मुस्ताङको उपल्लो क्षेत्रमा रहेको घार गुम्बा, जसलाई लो घेकर गुम्बा पनि भनिन्छ, आठौँ शताब्दीमा गुरु पद्मसम्भवले स्थापना गरेको मानिन्छ। यसलाई नेपालको मात्रै होइन, विश्वकै सबैभन्दा पुराना बौद्ध गुम्बामध्ये एक मानिन्छ। यही ऐतिहासिक महत्वका कारण राष्ट्र बैंकले यसलाई सिक्कामा स्थान दिन खोजेको हो।

नेपालको कानुन अनुसार कुनै पनि नोट वा सिक्काको नयाँ डिजाइन वा डिजाइन परिवर्तन गर्नुअघि नेपाल राष्ट्र बैंकको डिजाइन समिति, सञ्चालक समिति, अर्थ मन्त्रालय हुँदै अन्तिम स्वीकृति मन्त्रिपरिषद्ले दिनुपर्छ। मन्त्रिपरिषद्को स्वीकृतिबिना कुनै पनि नयाँ डिजाइनको नोट वा सिक्का चलनचल्तीमा ल्याउन पाइँदैन।

अब राष्ट्र बैंकले मन्त्रिपरिषद्को सुझाव अनुसार नेपालको नक्सा पनि समेटिएको नयाँ डिजाइन तयार पार्नेछ। त्यसपछि मात्रै नयाँ एक रुपैयाँको सिक्का बजारमा आउने वा नआउने अन्तिम निर्णय हुनेछ।